Protestantse Kerk
Doorgaan naar hoofdinhoud

Wat heeft de joods-christelijke dialoog ons gebracht?

De vraag ‘Wat heeft de joods-christelijke dialoog ons gebracht?‘ wordt in een jubileumbundel van een theologische conferentie door verschillende mensen beantwoord. Eeuwout Klootwijk haalt hier enkele gedachten uit de jubileumbundel naar voren die kunnen inspireren tot verder nadenken en handelen. 

De jubileumbundel is uitgegeven bij gelegenheid van de 40e theologische conferentie van de classicale werkgroep Kerk en Israël Noord-Brabant en Limburg, en de Antwerpse Contactgroep voor Joods-christelijke betrekkingen. Dat is een hele mond vol en klinkt saai. Dat is het niet. Ik ben er zelf een aantal keer bij geweest, in Westmalle, België. Dit jaar zou met deze bundel en een speciale conferentie worden teruggekeken. Vanwege het Covid-virus ging dit niet door. 

Tal van vragen

Je kunt direct bij de vraag in de titel tal van vragen stellen. Wanneer is er sprake van dialoog? Wie voert de dialoog? Zijn er al dan niet verborgen doelstellingen? Wie zit erop te wachten? Moeten er uitkomsten van ontmoetingen zijn of gaat het eerder om die ontmoetingen zelf? Lastig te beantwoorden vragen. Het hangt vaak van de context af, van verwachtingen en belangen. En het maakt verschil of je focus op conferenties van specialisten ligt of op min of meer toevallige ontmoetingen in het dagelijkse leven. Zelf ga ik ieder jaar (maar dit jaar niet) naar de bijeenkomsten van de International Council of Christians and Jews (ICCJ), waar ik veel leer en tegelijkertijd besef dat dit selecte gezelschap niet representatief is omdat je je te midden van min of meer gelijkgestemden bevindt. En omdat het gericht is op lezingen. 

Belangrijke lessen

Terug naar de jubileumbundel, die vooral een protestantse invalshoek heeft en inzicht geeft in de ontmoetingen tussen enkele rabbijnen en protestantse voorgangers. Waar zijn de katholieken?, vroeg Cor Sinnema zich af, de secretaris van de Katholieke Raad voor het Jodendom.

Ik haal hier enkele gedachten uit de jubileumbundel die kunnen inspireren tot verder nadenken en handelen. In de kopjes accentueer ik de volgens mij belangrijke lessen.

Ook joden kunnen leren van christenen; ze hebben elkaar nodig

Je hoort vaak dat joden christenen en christendom minder nodig hebben voor hun eigen identiteit en zelfverstaan dan omgekeerd. Verrassend is het dan te lezen in de bijdrage van Leo Mock dat joden wel degelijk iets kunnen leren van de wijze waarop christenen hun religie beleven. Hij noemt als voorbeelden de persoonlijke insteek, het vrijelijk communiceren hierover en de systematische wijze van theologiseren. Uit mijn hart gegrepen is dat hij daaraan toevoegt dat joden en christenen elkaar nodig hebben. Zij staan allen voor de uitdaging om de traditie opnieuw vorm te geven in een versplinterd en post-modern landschap.

Je bent allereerst een individuele jood of christen en niet zozeer een vertegenwoordiger van een hele traditie

Tamarah Benima vraagt zich sterk af of de joodse gemeenschap iets aan de joods-christelijke dialoog heeft gehad, maar de dialoog heeft haar persoonlijk wel degelijk veranderd. En zij wijst daarbij op een persoonlijk element, van aangezicht tot A/aangezicht. Wat zij belangrijk vindt is dat de individuele jood en christen elkaar op een gelijkwaardige manier ontmoeten. En dat treft mij. Zij hoeven hun traditie niet te vertegenwoordigen, ze moeten gewoon zichzelf zijn. Tamarah wil terecht geen exotische vogel zijn die vanuit de binnenlanden van de joodse jungle komt vertellen wat voor prachtige joodse culturele planten en dieren er zijn. Ze is van zichzelf al bont genoeg. Ik vind dit een belangrijk inzicht. Dialoog is altijd tussen individuele personen met een eigen geschiedenis en achtergrond, waarbij de een niet op een hoger voetstuk staat dan de ander. 

Echte dialoog gaat over levensvraagstukken die je niet aan de seculiere samenleving kunt overlaten

Lody van de Kamp plaatst heel kritische kanttekeningen bij de joods-christelijke dialoog. De ‘monologen’ - het eerst maar eens goed naar elkaar luisteren - zijn volgens hem geen monologen geworden. En de dialogen die ontstonden hebben geleid tot het scheppen van een soort inter-christelijk-joodse hutspot die nergens toe dient. Met een stijl die doet denken aan de apostel Paulus schrijft hij: ‘Is de dialoog van kerk en synagoge dan zinloos? Nee, zeker niet. Alleen is de vraag waar deze over moet gaan en hoe deze eruit moet zien.’

Ik citeer een belangrijke passage in zijn geheel: ‘Het gesprek tussen kerk en synagoge gaat niet over uw Bijbel of mijn Tora … Het gaat over levensvraagstukken, aan het begin en het einde van het menselijk leven, het gaat over het omgaan met culturen, vluchtelingen en vervolgden. Het gaat over hoe het onderwijs en opvoeding op een verantwoordelijke manier gestalte krijgen in een tijdperk van moderne technologie en globalisme. Het gaat over vreemdelingenhaat, christenhaat, islamofobie en antisemitisme. En ook over milieuvraagstukken en over honderden andere onderwerpen waarbij geloofsgemeenschappen elkaar nodig hebben, niet alleen nu maar ook voor de komende generaties. En waarvan de aanpak helemaal niet overgelaten kan worden aan die seculiere samenleving zonder dat de religies hun stem ook laten horen.’

Gedenk je voorgangers: opkomen vóór menselijkheid en tegen nihilisme

Een paar scribenten wijzen op de enorme bijdrage die bepaalde theologen hebben geleverd. Gertrudeke van der Maas schrijft over Friedrich-Wilhelm Marquardt. Mooi vind ik de punten uit Marquardts denken, die volgens haar van blijvende waarde zijn voor de kerk van vandaag.

  • Een toets voor waardige theologie en waardig geloof is dat er niet negatief gesproken wordt over anderen. Laat het positief waarderen van het eigen geloof niet gepaard gaan met een negatieve duiding van anderen.
  • Laat de waarde van geloof maar blijken uit je handelen.
  • In geloof en theologie wijst menselijkheid ons altijd de weg.

Je zou deze punten in kunnen lijsten, om ze nooit te vergeten.

Joep Dubbink wijst op het grote blijvende belang van Miskotte’s theologie die het nihilisme diep gepeild heeft: het nihilisme niet alleen in de ander maar vooral in jezelf. In het tegoed van het Oude Testament (de scepsis, de opstand, de erotiek en de politiek) vindt hij allerlei argumenten tegen het nihilisme, maar wat vooral verschil maakt is de NAAM die spreekt en geschiedenis maakt. Dat is wellicht nog te veel theologentaal. Iemand als Rutger Bregman vertaalt dat in zijn boek De meeste mensen deugen voor mij op een aansprekende en niet-religieuze manier. Zet tegen het cynische mensbeeld dat ieder mens alleen aan zichzelf denkt een ander mensbeeld: dat mensen verlangen naar vriendelijkheid, verbinding en samenwerking. Ieder mens heeft een naam.

Door de ander te ontmoeten kun je je spirituele horizon verbreden

Tzvi Marx zou Tzvi Marx niet zijn als hij niet een kritische noot zou kraken. Waarom bemoei ik me als jood met het christendom?, vraagt hij zich af. En het wat onthutsende antwoord is: omdat ik de christenen mogelijk van al te grote dwaalwegen, misinterpretaties en verkeerde wegen zoals anti-judaisme zou kunnen behoeden. Als christen heb je een jood nodig, christenen kunnen niet zonder de joodse bemoeienis. Als fraai voorbeeld noemt hij The Jewish Annotated New Testament die letterlijk een ander perspectief op het Nieuwe Testament geeft. Maar Tzvi zegt er toch ook iets bij: als er een veilige setting is, kun je je gaan realiseren dat er buiten je eigen horizon ook andere authentieke spirituele werelden bestaan. Dat kun je alleen ontdekken in de ontmoeting met elkaar.

Dialoog is contextueel

Dick Pruiksma wijst op iets belangrijks, namelijk dat er niet één model van dialoog kan zijn. Ondanks de gemeenschappelijke geschiedenis van ons werelddeel is er niet één specifiek Europees model van dialoog, zegt hij. De dialoog krijgt vorm in een veelheid van situaties en wordt gevoerd door een grote verscheidenheid van mensen. Dat lijkt een open deur, maar geeft aan dat in een ander werelddeel en in een andere context andere vragen zijn en andere richtingen waarin gegaan wordt. Het gaat er bovendien niet om dat je je zozeer als theoloog opstelt, zegt Dick Pruiksma, maar dat je zoekt naar vriendschap. 

De wereld heeft de inzet nodig van de religies van joden, christenen en moslims

Nog een belangrijk inzicht, van Marcel Poorthuis. De interreligieuze dialoog verzwakt, maar wordt feitelijk steeds belangrijker: antisemitisme en anti-islamisme behoren bepaald niet tot het verleden. Het zou goed zijn als de kerken platgetreden paden zouden verlaten en zich bewust zijn van de grote maatschappelijke betekenis van de interreligieuze dialoog en zich verdiepen in wat zich afspeelt in de politiek en op internet. De wereld heeft hun inzet nodig!

Wat heeft de joods-christelijke dialoog jou gebracht? 

Wat zijn de ervaringen in lokale gemeenten? Dat zal per gemeente en per persoon verschillen. Ook al is er geen synagoge in de buurt of heb je weinig tot geen contacten met joden, dan nog kun je lessen trekken uit de joods-christelijke dialoog. Door te gaan beseffen dat de Bijbel een door en door joods boek is (en Heilige Schrift), en dat het christelijk geloof ondenkbaar is zonder de joodse oorsprong, verworteling en blijvende verbondenheid. Door je te realiseren dat het jodendom niet uitsluitend iets is van de Bijbel, maar dat er een veelkleurig levend jodendom wereldwijd is, ook in Nederland. Door de ander positief tegemoet te treden, vanuit een houding van vriendelijkheid en respect. En door samen met de ander van goede wil iets wezenlijks bij te dragen aan de grote levensvraagstukken van onze tijd.

Heleen Pasma vat het allemaal vanuit haar praktijkervaring samen in drie handelingsperspectieven: 

  • ZOEK het gesprek met het levende jodendom;
  • BLIJF studeren en lezen, zelf, en samen met anderen;
  • DANK God en leef met vreugde.

Eeuwout Klootwijk, wetenschappelijk beleidsmedewerker voor Kerk en Israël/joods-christelijke relaties

Jubileumbundel 'Wat heeft de joods-christelijke dialoog ons gebracht? Ontmoetingen, lessen en perspectieven' is uitgebracht onder redactie van Franc de Ronde, Derk Blom, Danny Rouges, Douwe Wielinga, 2020

Op de foto: Deelnemers aan het programma interreligieuze dialoog van Nes Ammim

Was deze informatie zinvol?
We hebben uw feedback ontvangen, dankuwel!

Om deze pagina verder te verbeteren zijn wij benieuwd waarom u deze pagina wel of niet zinvol vond. U kunt ons helpen door de onderstaande vragen in te vullen.

Mogen we uw contactgegevens voor eventuele verdere vragen? (niet verplicht)