Protestantse Kerk
Doorgaan naar hoofdinhoud

Waar nog de wolk gebeden hangt… Over herbestemde kerkgebouwen

Een belangrijke taak van de dorpskerkenbeweging is het inspireren tot het bouwen van netwerken door kerk en dorp, door kerken onderling, en door kerken en de vele initiatieven die er zijn in het land, die ook de dorpskerken raken. Dorpskerkambassadeur Betsy Nobel ging met de Leefbaarheidsalliantie Gelderland -een organisatie die zich inzet voor de leefbaarheid in de buurten en dorpen- op een bustour langs drie herbestemde kerken.

Vandaag zal ik drie kerken gaan bezoeken die niet meer gebruikt worden door een geloofsgemeenschap, maar een nieuwe functie hebben gekregen. Als ik op weg ga naar Loil, een dorp in het Montferland, neem ik de volgende vraag mee: “Zal ik nog iets merken van de wolk gebeden van hen die ons zijn voorgegaan (Lied 280) of is deze al lang uit de herbestemde gebouwen verdwenen?”

Kerkgebouw is emotie

In de OLV Onbevlekt Ontvangen kerk in Loil wordt nog druk gewerkt aan de plannen. De herbestemming van het kerkgebouw is opgenomen in een groter gebiedsontwikkelingsplan voor de dorpskern. Behalve de kerk wordt ook de pastorie, de tuin, het kerkplein, en de sporthal annex buurthuis in het plan meegenomen. De sporthal zal worden afgebroken, verplaatst en met een sluis verbonden worden aan de kerk. “Maar waarom is er niet gekozen om de kerk ook af te breken”, wordt er gevraagd. “Dan zou je de dorpskern geheel kunnen vernieuwen.” Het antwoord is: “de meerwaarde van het kerkgebouw is de emotie.” Ook de geloofsgemeenschap is betrokken bij het herbestemmingsplan en nu het kerkgebouw zal blijven staan, is het draagvlak voor de plannen in het dorp veel groter, dan wanneer de kerk zou zijn afgebroken. Het zou de regiegroep altijd nagedragen worden: “jullie hebben onze kerk gesloopt” en dat wil niemand in het 1700 inwoners tellende Loil op zijn geweten hebben. In de bus op weg naar Huissen vertelt Ap Dieker, voorzitter van het schuttersgilde mij nog dat er op deze manier ook veel vrijwilligers behouden worden. Schoonmakers en kosters zullen er hun werk blijven doen en de Actie Kerkbalans zal waarschijnlijk een Hart-van-Loil-Balans worden, waar alle dorpsbewoners aan mee kunnen doen. 

Ook nieuwe initiatieven beginnen te ontstaan. Zo ziet Jolande Baardewijk, dorpsbewoner van Loil en  predikant in de Protestantse gemeente Duiven wel een mogelijkheid om in de kerk een stiltekapel als rustplek voor wandelaars en fietsers en zomaar binnenlopers te maken, of waarom niet ook een herriekapel, een belevingskapel voor (pop)muziekliefhebbers (Rock, folk, gospel enz.). Of dit idee werkelijkheid gaat worden, hangt af van de initiatiefnemers van het Hart-van-Loil, maar duidelijk is wel dat dit gebouw mensen inspireert tot nieuwe vormen van het gebruik van deze kerk.

Kloppend hart dorpsgemeenschap

Inmiddels zijn we in Huissen op ‘t Zand aangekomen in de Zandse kerk. Hier is de voormalige pastorie en een deel van de kerk een sfeervol rouwcentrum geworden. In de kerk zijn twee grote afzonderlijke ruimten geplaatst om dit mogelijk te maken, terwijl het kerkgebouw intact bleef. In de kerkruimte waar vroeger gevierd werd, worden nu uitvaartdiensten gehouden, is er iedere maand een drukbezochte koffieochtend en zijn er regelmatig andere activiteiten, zoals bijvoorbeeld een kerstmarkt. Hier werd gaandeweg duidelijk hoe belangrijk het is dat mensen elkaar op een ongedwongen manier kunnen ontmoeten. Ook het rouwcentrum sluit hierbij aan door op sommige zondagmiddagen een “bakkie troost” aan te bieden. Het kerkgebouw is nu het kloppend hart van de dorpsgemeenschap op ‘t Zand. Riet Vermeulen-van Aalten, voormalig vrijwilligster van de kerkgemeenschap, leidt er regelmatig uitvaartdiensten. “Ik had nooit gedacht dat ik het kon”, zegt ze, “maar wat is het een prachtig werk om mensen te begeleiden bij het afscheid van hun dierbaren.” De kerk op ‘t Zand is eigenlijk haar kerk gebleven. Ze komt niet zo vaak in de kerk van Huissen waar de geloofsgemeenschap nu samenkomt, maar voelt zich thuis in dit vertrouwde gebouw en geniet van de ruimte die er nu is om zelf vorm te geven aan de uitvaartdiensten en van al het andere werk dat ze mag doen in de Zandse kerk.  

Uitvaarten in een theaterkerk

In Bemmel is gekozen voor een heel andere insteek. Van buiten is de kerk hetzelfde gebleven, maar de moderne aanbouw die nu de ingang vormt en het bord “Theaterkerk” doet al direct vermoeden dat de herbestemming hier heel anders is aangepakt. Deze kerk is verbouwd tot een prachtig theater, grotendeels gerund door vrijwilligers uit het dorp, die ook samen met een architect, investeerders en vele vaklieden uit het dorp de hele kerk verbouwd hebben. De inrichting is modern, maar overal kun je nog de sporen zien van de heilige functie die dit gebouw eens had. De gewelven, de kruiswegstaties, de wijwaterbakjes, alles is nog zichtbaar aanwezig. Daarnaast is het hout van de kerkbanken hergebruikt, er zijn onder andere tafels en een bar van gemaakt, de oude lampen zijn verwerkt tot een nieuwe moderne lamp en werkelijk aan alles is gedacht om dit gebouw mooi, duurzaam en praktisch te maken binnen de bestaande ruimte van de kerk. En tot mijn verrassing blijkt dat ook in dit gebouw iedere week wel een uitvaart wordt gehouden. Daarnaast zijn er muzieklessen en vinden vele verenigingen hier onderdak.

Gebeden blijven klinken

Onder de indruk van al het werk dat inwoners van deze drie dorpen verzetten, komt de vraag naar die wolk gebeden weer naar boven. Heb ik deze nog ergens kunnen vinden in deze herbestemde kerken? Als Dorpskerkenbeweging gebruiken we drie woorden als het gaat om wat een kerk te bieden heeft aan het dorp: Place, People en Practices (uit: Sporen van God in het dorp van Jacobine Gelderloos). Place staat voor het kerkgebouw, maar ook voor de dorpscontext, People staat voor de mensen die de geloofsgemeenschap vormen en Practices voor de rituelen en activiteiten die wij doen omdat wij kerk zijn. Wat ik heb gezien is dat in elk van deze kerken nog steeds gebeden klinken, met name rondom uitvaarten. Er zijn ontmoetingen tussen mensen, die we gerust ook diaconaal of pastoraal mogen noemen.

Sommige mensen hebben door de nieuwe start van het kerkgebouw zelfs een nieuwe roeping gevonden en overal is op één of andere wijze het gebouw in tact gebleven. Het kan haast niet anders of de glas-in loodramen, de beelden en alle andere herinneringen aan de eerdere bestemming van dit gebouw, roepen nog steeds emotie op. In de theaterkerk in Bemmel werd opnieuw de vraag gesteld: “Hadden jullie voor dat geld niet ook een nieuw gebouw kunnen neerzetten?” “Ja, dat had gekund, zei de rondleider, maar hoe hadden we dan ooit deze sfeer in het gebouw kunnen krijgen? “ 

Wat mij vooral heeft geraakt is de verbondenheid die mensen voelen met hun dorp en hoezeer het kerkgebouw daarmee verbonden is, zowel voor de geloofsgemeenschap als voor de dorpsgemeenschap. Ik heb ook gezien met hoeveel respect de dorpsbewoners van allerlei signatuur met deze gebouwen zijn omgegaan en daar juist ook de geloofsgemeenschap bij hebben willen betrekken. Dit heeft de band tussen de geloofsgemeenschap en de dorpsgemeenschap alleen maar verstevigd. Het sterkt mij nog meer in de overtuiging dat het goed is om in ieder dorp een plek te behouden waar de wolk gebeden van hen die ons zijn voorgegaan gerespecteerd wordt en opgenomen in de veranderde functie van het kerkgebouw. 

Daarnaast mogen we als kerken dankbaar zijn dat er organisaties zoals de Leefbaarheidsalliantie bestaan, want zij kunnen voor dorpskerken veel betekenen. Zij weten de weg en nemen veel werk uit handen op het moment dat een geloofsgemeenschap voor de vraag komt te staan: hoe moet het verder met ons kerkgebouw? Het antwoord hoeft dan ook niet altijd sluiting of herbestemming te zijn. Meer gezamenlijk gebruik is ook een optie die vaak onderzocht wordt. De dorpskerkambassadeurs proberen zich dan ook te verbinden met dit soort initiatieven om beter zicht te krijgen op de mogelijkheden die er zijn om samen te werken aan leefbaarheid en de kerken op de kaart te zetten of te houden bij deze maatschappelijke partners. We zijn heel blij dat maatschappelijke organisaties de kerken (weer) weten te vinden. Als kerken worden we serieus genomen en uitgenodigd om mee te praten op het gebied van dorpsontwikkeling, het sociale domein en allerlei andere vormen van leefbaarheid. Daarom willen we deze contacten graag warm houden. Want waar leefbaarheidsvragen levensvragen worden, daar is óók de kerk aan zet. 

Meer informatie over herbestemming
De moeilijkheid bij het herbestemmen van een (kerkelijk) gebouw is dat elk gebouw en elke kerkelijke gemeente haar eigen bijzonderheden heeft. Een eenduidige aanpak bij herbestemmen is er niet.

De Vereniging Kerkrentmeesterijk Beheer (VKB) kan een plaatselijke gemeente in contact brengen met adviseurs die kunnen meedenken in het proces van herbestemming of afstoting van een kerkgebouw.

Lees de brochure welke de VKB uitbracht in 2019: 'Bouwstenen voor een protestantse visie op het kerkgebouw'.  Ook interessant is de verdiepende bijdrage van dorpskerkenambassadeur Jolanda Tuma.

Was deze informatie zinvol?
We hebben uw feedback ontvangen, dankuwel!

Om deze pagina verder te verbeteren zijn wij benieuwd waarom u deze pagina wel of niet zinvol vond. U kunt ons helpen door de onderstaande vragen in te vullen.

Mogen we uw contactgegevens voor eventuele verdere vragen? (niet verplicht)

Lees meer over

Het thema Dorpskerken­beweging