Protestantse Kerk
Doorgaan naar hoofdinhoud

Monastiek kerk-zijn: een bedding voor spirituele oecumene

Kerkelijke en confessionele grenzen vallen weg in retraites en er ontstaan ontmoetingen van hart tot hart in het beoefenen van spirituele praktijken met wortels in de monastieke traditie, zoals lectio divina en het getijdengebed.

Ook onder protestanten heeft de monastieke traditie en spiritualiteit nieuwe aantrekkingskracht. De Protestantse Kerk in Nederland onderkent de betekenis hiervan en schenkt in de visienota 'Kerk 2025 - Waar een Woord is, is een weg' aandacht aan deze ontwikkelingen, als zijnde belangrijk voor de toekomst van de kerk. Met name is er aandacht en waardering voor christelijke leefgemeenschappen als nieuwe gestalten van kerk-zijn Pijl naar beneden .

Wat is 'monastiek'?

Om zicht te krijgen op de betekenis van de term ‘monastiek kerk-zijn’ is het nodig om eerst het begrip ‘monastiek’ te duiden. Hoewel ‘monastiek’ is afgeleid van het Griekse woorden ‘monos’ (alleen) en 'monachos' (eenzaam), is het een bestaanswijze die zich in ‘communio’ (gemeenschap) voltrekt. Zelfs de kluizenaar is geen solo-religieus. In monastieke spiritualiteit gaat het om de eenheid van bidden en werken, actie en contemplatie. Anders gezegd: om 'contemplatief in de actie' zijn. De kern daarvan is dat je alles doet vanuit een aandachtige levenshouding. Mark Rotsaert sj verwoordt dat vanuit de Ignatiaanse traditie zo: 

Het gaat erom met het centrum van je persoon bij het centrum van de dingen te zijn en bij het hart van de mensen. Zo houd je voortdurend voeling met God, zo leef je in het voortdurende besef van Gods werkzame aanwezigheid.

Thomas Quartier, theoloog, filosoof en ingetreden bij de Benedictijner Willibrordsabdij in Doetinchem, schrijft in zijn boek 'Anders leven Pijl naar beneden ' dat 'monastiek' allereerst verwijst naar een manier van leven, een levenshouding, die alle terreinen van het leven betreft en niet 'los' verkrijgbaar is in de vorm van spirituele praktijken. Deze radicale toewijding heeft in de kloostertraditie specifieke verschijningsvormen gekregen. In de twintigste eeuw zijn daar nieuwe en oecumenische vormen bijgekomen, zoals bijvoorbeeld Taizé, Grandchamp, Iona en de Northumbria Community. 

Dietrich Bonhoeffer

Een van de protestantse inspiratiebronnen voor deze nieuwe vormen van monastiek is de theoloog-martelaar Dietrich Bonhoeffer. In een brief aan zijn broer Karl-Friedrich schrijft hij in 1935: 

De restauratie van de kerk komt beslist uit een soort van nieuw monnikendom, dat met het oude alleen de compromisloosheid van een leven volgens de Bergrede in navolging van Christus gemeen heeft. Ik geloof dat het nu de tijd is de mensen hiervoor bij elkaar te brengen.

Dit citaat begint met iets te zeggen over de kerk. Die kerk is er volgens Bonhoeffer niet best aan toe en is toe aan restauratie, herstel. Het is de vraag wat hij bedoelt met het woord "restauratie". Het roept wellicht de gedachte op aan het terugwinnen van verloren terrein, aan terugkeer naar vroegere tijden. Maar misschien moeten we bij dat woord eerder denken aan de roeping van Franciscus van Assisi, die zijn vernieuwingsbeweging begon met het letterlijk herstellen van bouwvallige kerkjes. 'Restauratie' komt dan in het taalveld van 'vernieuwing' te liggen. Bij het woord 'herstel' kunnen we ook denken aan het taalveld van de 'genezing'. Het tweede dat opvalt in het citaat is het woord "beslist".

Voor Bonhoeffer is deze vernieuwing van de kerk niet slechts een mogelijkheid of verlangen, maar een diep en zeker weten. Daarnaast zegt hij in de laatste zin van het citaat te geloven dat het "nu de tijd is". Dat roept associaties op met het Bijbelse begrip 'kairos': de beslissende tijd. Als het gaat om inhoud van die vernieuwing van de Kerk, gebruikt Bonhoeffer de term "nieuw monnikendom", of anders gezegd: 'nieuwe monastiek'. Deze laatste term is in 1998 geïntroduceerd door Jonathan Wilson in zijn boek 'Living Faithfully in a Fragmented World', dat onder andere gebaseerd is op de ideeën van Bonhoeffer. Onder de paraplu van 'new monasticism' is een beweging ontstaan van gemeenschappen die waarden als biddend leven, gastvrijheid en betrokkenheid op de armen praktiseren. 

Monastiek kerk-zijn: een werkdefintie

Wat is dan - in het licht van het voorgaande - 'monastiek kerk-zijn'? Ik kom tot de volgende werkdefinitie: Monastiek kerk-zijn is een vorm van kerk-zijn die zich modelleert naar de waarden van monastieke spiritualiteit - biddend leven (contemplatief in de actie zijn) door:

  • gemeenschap te stichten;
  • gastvrijheid te beoefenen;
  • voor de schepping te zorgen;
  • economische bronnen te delen;
  • vrede te stichten;
  • te werken aan verzoening;
  • spirituele praktijken te onderhouden, zoals getijden, lectio divina, stilte/meditatie, retraite en geestelijke begeleiding;
  • te leven naar een regel en een roeping.

Deze vorm - beter nog: kwaliteit - van kerk-zijn kan zich manifesteren in bestaande gemeenten, maar ook in nieuwe vormen zoals christelijke leefgemeenschappen, stadskloosters en pioniersplekken.

Monastiek kerk-zijn: een bedding voor spirituele oecumene

Mijn stelling is dat monastiek kerk-zijn ook een bedding biedt voor spirituele oecumene. Ik wil deze stelling onderbouwen aan de hand van drie punten.

Allereerst opent monastiek kerk-zijn vanwege de nadruk op orthopraxie - geloven in praktijken - een ruimte waarin gelovigen uit verschillende tradities elkaar kunnen vinden. Zo is in Zutphen het initiatief genomen tot het oprichten van het Stadsklooster Zutphen Pijl naar beneden , door christenen die verbonden zijn met verschillende tradities: protestants (hervormd/gereformeerd/luthers, gereformeerd vrijgemaakt, evangelisch en vrijzinnig/ruimzinnig) en rooms-katholiek. In het visiedocument dat dit initiatief beschrijft wordt de missie van dit stadsklooster als volgt omschreven: 

Wij willen een plek zijn van rust, inspiratie, spiritualiteit, gastvrijheid en aandacht voor mensen onderweg in verbondenheid met de stad Zutphen en haar geloofsgemeenschappen, een pleisterplaats.

Ook in het Stadsklooster Groningen Pijl naar beneden doet men de ervaring op van oecumenische verbondenheid over kerkgrenzen heen. De pastor-pionier van dit stadsklooster - Nick Everts - schrijft hierover op de website van de Vereniging van Vrijzinnig Protestanten:

Bij het Stadsklooster ontmoet ik mensen die de liefde voor liturgie delen, terwijl de oecumenische meerstemmigheid elkaar vindt in stilte, gebed en gezang. Het voedt me en het maakt me nieuwsgierig. Ten diepste word ik gedreven door de vraag of het mogelijk is om in verbinding met oude tradities innovatief te zijn. Of er (nog) geloofwaardige vormen te ontwikkelen zijn die hoop en liefde stimuleren.

Ten tweede biedt monastiek kerk-zijn een bedding voor spirituele oecumene omdat het hart ervan gevormd door het zoeken naar God, 'in alle dingen', zoals de Ignatiaanse spiritualiteit het verwoordt. Deze oriëntatie, die gelovigen uit de breedte van de christelijke traditie met elkaar verbindt, is als het goed is ook de basis van spirituele oecumene, de 'oecumene van het hart'. Deze mystieke kern van monastieke spiritualiteit en monastiek kerk-zijn reikt voorbij kerkgrenzen en 'ziet wijd'.

Tenslotte, monastiek kerk-zijn is naar zijn aard gemeenschap stichtend. Gemeenschapsvorming schuurt vaak en gaat niet vanzelf, ook niet vanuit een gezamenlijk vertrekpunt als het zoeken naar spirituele oecumene. Maar vanuit de monastieke traditie wordt ons wel iets aangereikt als houvast voor deze gemeenschapsvorming, bijvoorbeeld door Dietrich Bonhoeffer als hij in zijn boekje 'Leven met elkander' schrijft:

Christelijke gemeenschap is niet een ideaal, dat wij moeten verwerkelijken, maar een door God in Christus geschapen werkelijkheid, waaraan wij mogen deelhebben. (...) Hoe duidelijker wij de grond en de kracht en de belofte van al onze gemeenschap alleen in Jezus Christus leren zien, des te rustiger leren wij over onze gemeenschap denken en voor haar bidden en hopen.

Dit artikel is een bewerking van het gelijknamige hoofdstuk in 'Spirituele Oecumene; over de vele vormen van gezamenlijke en persoonlijke omgang met God' (H.A. Speelman en K. van der Zwaag (red.), Summum Academic Publications, Kampen 2019) dat eind september verschijnt.

Foto: een kloosterwandeling van Nijkleaster in Friesland

Was deze informatie zinvol?
We hebben uw feedback ontvangen, dankuwel!

Om deze pagina verder te verbeteren zijn wij benieuwd waarom u deze pagina wel of niet zinvol vond. U kunt ons helpen door de onderstaande vragen in te vullen.

Mogen we uw contactgegevens voor eventuele verdere vragen? (niet verplicht)

Lees meer over

Het thema Monastiek