Protestantse Kerk
Doorgaan naar hoofdinhoud

In memoriam prof. dr. Henri Wijnandus (Hans) de Knijff (1931-2019)

Met het overlijden van professor Hans de Knijff in zijn laatste woonplaats Groningen is een markant leraar van de kerk heengegaan. Een hele generatie predikanten die theologie studeerden in Utrecht is door hem gevormd.

‘Als God ons niet redt, waar blijven we dan?’ Over de leefbaarheid van de aarde in de toekomst was hij niet optimistisch en al in de jaren ’90 was hij teleurgesteld over de mate van gesprek en debat in de gemeenten en de synode over de verantwoordelijkheid voor het milieu. Hij hoopte dat na zijn boek Tussen woning en woestijn christenen meer de voorhoede zouden zoeken met een beweging van bewust tegengaan van de uitbundige groei van auto- en vliegverkeer. Maar hij wilde ondanks alle voortekenen van dreigende onbewoonbaarheid van onze planeet hoop houden. ‘De mens is niet veroordeeld tot zwartgalligheid.’ 

Met het overlijden van professor Hans de Knijff in zijn laatste woonplaats Groningen is een markant leraar van de kerk heengegaan. Een hele generatie predikanten die theologie studeerden in Utrecht is door hem gevormd. Vanaf 1974 was hij verbonden aan de kerkelijke opleiding van de Nederlandse Hervormde kerk bij de theologische faculteit van de Rijksuniversiteit Utrecht, eerst als docent, later tot zijn emeritaat in 1996 als hoogleraar, voor de vakken dogmatiek, ethiek en bijbelse theologie.

Sommige titels van zijn boeken zijn veelzeggend: Woorden tegen willekeur. Tegenwoordigheid van geest als Europese uitdaging, of ook Solidair en solide (de vriendenbundel met opstellen bij zijn afscheid als hoogleraar). Studenten van verschillende kerkelijke achtergronden wist hij aan te spreken met boeiende beschouwingen over de invloed van moderne natuurwetenschap op het leven, de geschiedenis van de hermeneutiek (de uitlegregels van de Bijbel, met het heldere boek Sleutel en slot (1980) als resultaat), of met werkcolleges over grote én minder grote theologen. 

Zijn Noord-Hollandse tongval, gevatte opmerkingen, pijp en pet gaven hem extra charme. Hij verbond een kritische en pessimistische kijk op de moderne, westerse, geseculariseerde cultuur met een diep gewortelde geloofsovertuiging, een grote liefde voor de Bijbel en een diepe bewondering voor de theologen van de generatie Barth, Miskotte en Noordmans. Hij had nog college gelopen bij Barth in Bazel en was een voortreffelijke gids in diens reusachtige dogmatiek. Maar zijn eigen stijl van theologiseren leek meer op die van de Friese theoloog Oepke Noordmans: beknopt, fijnzinnig, spiritueel. 

Aan Noordmans’ bijbelse meditaties had hij zijn theologisch proefschrift gewijd: Geest en gestalte, met een prijs bekroond. Later was hij nauw betrokken bij het grote project van de uitgave van Noordmans’ verzamelde geschriften, evenals de uitgave van drie delen Verzameld Werk van de negentiende-eeuwse grondlegger van de ‘ethische theologie’ Daniël Chantepie de la Saussaye. Hij stond stevig verankerd in deze theologische traditie van ethische theologie die cultuur, wetenschap en geloof steeds verbond met een groot accent op persoon, geweten en bewustzijn. Het paste ook bij hem als artistiek en vioolspelend mens en bij zijn grote belangstelling voor de Europese geschiedenis, in het bijzonder ook de kunstgeschiedenis, de filosofie en ontwikkelingen in de natuurwetenschap. Het stelde hem in staat om vanuit ‘Utrecht’ waar heel anders theologie bedreven werd een brug te slaan naar ‘Amsterdam’: de school van exegese van Breukelman die óók gevormd was door de theologie van Barth en Miskotte.
Juist als het ging om de uitleg van de Heilige Schrift was hij met genoegen altijd zelf ook leerling. Ik zie nog voor me hoe hij met een fijn pennetje met het Griekse Nieuwe Testament voor zich ijverig aantekeningen zat te maken bij een lezing van een collega over het Evangelie van Johannes.  

Een reeks leerlingen is bij hem gepromoveerd waaronder Eef Dekker, Guus Labooij, wijlen Henri Veldhuis, zijn opvolger Jan Muis en de oud-scriba van de synode van de Protestantse Kerk ds. Arjen Plaisier. Zelf was ik in 2002 de late hekkesluiter. Hij begeleidde met zachte hand, altijd respectvol. Aan de kerkfusie heeft hij onder meer bijgedragen door het voorzitterschap van de werkgroep ‘Kernen van Belijden’ die verschillen in kerkvisie moest overbruggen. Na zijn emeritaat had hij nog jarenlang een kring voor belangstellenden over theologische vragen naast een enorme moestuin. En het was hem niet te min om vrijwillig met enveloppen op pad te gaan voor de Actie Kerkbalans. 

Niet iedereen had een antenne voor zijn nuance en zijn aversie van provocerende uitspraken en van oppervlakkigheid. Uit zijn leeropdracht ethiek vloeide een studie voort over de geschiedenis van de westerse visie op seksualiteit, Venus aan de leiband. Het leverde hem grote waardering op, maar ook kritiek. Hoe ruimdenkend zijn pleidooi voor verdere humanisering van deze belangrijke dimensie van ons menszijn ook was, het was menigeen nog te rolbevestigend.

Milieuzorg was een ander ethisch hoofdthema. Zijn levenslange passie voor ecologie en het thema van de natuur als onze ‘woning’ kwam volgens hem zelf voort uit zijn jeugd in Den Helder, bij de duinen, in de natuur met de Waddeneilanden om de hoek. Als scholier was hij al actief lid van de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie. Misschien kwam in Tussen woning en woestijn nog wel het meest tot uitdrukking dat hij in drie plaatsen dominee was geweest, een pastor van mensen die wel gewoon hun werk moeten doen. Eigenlijk gaat het over de innerlijke moeilijkheden om tegelijk gewetensvol te zijn zonder ‘morele vakantie’ te nemen van onze permanente verantwoordelijkheden en dan toch niet te zwichten voor doemdenken dat dan zo voor de hand ligt. Het eindigt met de woorden dat het werk aan deze wereld zinvol is omdat de Schepper in Christus heeft getoond dat Hij het werk niet laat varen, dat zijn hand begon.

Moge zijn nagedachtenis ook de Kerk in de toekomst tot zegen zijn. Zijn vrouw Magdaleen en zijn kinderen en kleinkinderen wensen we vrede!

Beeld RD, Henk Visscher

Was deze informatie zinvol?
We hebben uw feedback ontvangen, dankuwel!

Om deze pagina verder te verbeteren zijn wij benieuwd waarom u deze pagina wel of niet zinvol vond. U kunt ons helpen door de onderstaande vragen in te vullen.

Mogen we uw contactgegevens voor eventuele verdere vragen? (niet verplicht)

Lees meer over

Het thema Synode