Protestantse Kerk
Doorgaan naar hoofdinhoud

In beweging: dient de vorm van onze liturgie de beweeglijkheid van het Woord?

Protestantse liturgie is, door de werking en inspiratie van de Geest, constant in beweging. Telkens zullen we ons de vraag moeten stellen of de vorm van onze liturgie de beweeglijkheid van het woord dient.

In Leeuwarden is dat het geval. In de wijk rond de voormalige Adelaarkerk worden laagdrempelige huiskamervieringen gehouden, aansluitend bij de behoefte van de mensen in de wijk. In 2012 sloot deze kerk haar deuren. De zondagse diensten worden nu in de Grote of Jacobijnerkerk gehouden. Maar voor veel buurtbewoners vormt deze grote binnenstadskerk een drempel. De kerk heeft daarom een woning gekocht waarin de kerk aanwezig blijft in de buurt. Deze wordt gebruikt voor laagdrempelige, kleinschalige bijeenkomsten, zoals een koffiedrinkochtend en een inloopspreekuur. En elke woensdagavond een huiskamerviering. De lezenaar en de paaskaars zijn meegekomen uit de Adelaarkerk, en vormen zo het ‘liturgisch centrum’. Predikant Aat Roest: “Deze vieringen zijn ongedwongen. Mensen komen makkelijker binnen omdat het in een huiselijke setting is. Een laagdrempelige manier om een moment van bezinning te ervaren.”

Roest denk dat dit de toekomst van de kerk is. “De traditionele kerkgemeenschappen worden steeds kleiner en er verdwijnen steeds meer kerkgebouwen. De behoefte aan plekken waar mensen tot rust en bezinning kunnen komen zal echter blijven. Daar waar de gemeenschap is, daar is kerk.”

Zoetermeer: de vorm moet inkeer en bezinning ondersteunen

Ook de protestantse wijkgemeente De Oase in Zoetermeer zit in een proces waarin gezocht wordt naar een vorm voor het verlangen naar het ervaren van meer spiritualiteit.

Dominee Carina Kapteyn was toen net aan het werk in deze gemeente. “We hebben in de kerkenraad gekeken waar dat in zou kunnen zitten en hoe we daaraan tegemoet kunnen komen. Daarin werd natuurlijk ook de eredienst meegenomen. Een aantal dingen die op het eerste oog weinig met elkaar te maken hebben kwam samen. De geluidsinstallatie moest vernieuwd worden, de kansel werd weinig meer gebruikt, maar ook een vraag als ’hoe betrek je de jongeren beter bij de dienst’ werd gesteld. We bedachten hier ad hoc oplossingen voor maar het is natuurlijk beter om naar het bredere plaatje te kijken.”

Er werd een adviseur van buiten bijgehaald die alle opmerkingen en theologische gedachten erbij in een beeld verwerkte: het beeld van een tempel waar je ingaat, vervolgens inkeert, en weer naar buiten gaat. “Heel herkenbaar was dat, ook in de liturgie gaat het zo.”

Als de gemeente hiermee verder wil, heeft dat consequenties. In de liturgie van kleine vieringen zijn al enkele aanpassingen gedaan. Maar het gaat ook om de inrichting van de kerkzaal. Binnenkort wordt een tijdelijke proefopstelling gedaan. Afhankelijk van de reacties worden verdere stappen gezet.

“Een aantal gemeenteleden praat mee in het proces, we informeren de gemeente zo goed mogelijk, en we vragen feedback op de stappen die we zetten.” Uiteindelijk is de vorm dienend; deze moet inkeer en bezinning ondersteunen. “We nemen er de tijd voor. Ik hoop uiteindelijk dat mensen op een nieuwe manier geraakt worden door God.”

Heilige Geest, vol beweging en dynamiek

Marcel Barnard schrijft in het boek Tot Gods Eer Pijl naar beneden : 'De christelijke gemeente komt bijeen rond de Bijbel die van Christus getuigt. De Bijbel wordt woord van de levende God als de heilige Geest de dode letter hier en nu tot leven wekt. Gods belofte van de komst van de heilige Geest en het gebed om ‘verlichting met de heilige Geest’ zijn daarom wezenlijk voor de eredienst. Het christelijk geloof is principieel dynamisch, en de protestantse liturgie vol beweging. De Bijbel wijst naar onze creativiteit om het evangelie opnieuw te vertalen en vertolken, in woord, muziek, gebaar en andere menselijke communicatievormen.'

Werkvorm: luisteren, denken, bewegen

Barnard stelt in zijn boek de vraag of de vaste vorm van onze liturgie de beweeglijkheid van het woord nog dient.

Beweging en liturgie, in veel gemeenten is dit niet de meest vanzelfsprekende combinatie. Vertrouwdheid en vaste structuur voeren vaak de boventoon. Deze werkvorm bestaat uit een luister-, een denkoefening én een bewegingsoefening voor de hele gemeente. Deze kan tijdens een bijeenkomst tijdens of na de kerkdienst gedaan worden, of in kleine groepen. Alle stappen samen nemen ongeveer een uur in beslag.

Om de werkvorm goed en gestructureerd uit te voeren, is het goed als er een of meer leiders zijn en de werkvorm voorbereid wordt door bijvoorbeeld een liturgiecommissie of commissie eredienst, in samenwerking met de predikant.

Luisteren (20 minuten)

Het begint bij het Woord. In de Bijbel wordt duidelijk dat liturgie per context en tijd verschilt in vorm, maar dat het samen loven van God altijd een belangrijke plaats inneemt.

Nota bene: onderstaande oefening is niet bedoeld om over de eigen praktijk en wensen/verwachtingen rond liturgie in gesprek te gaan. Doel is om te ontdekken wat het loven van God inhoudt en wat je daar zelf bij ervaart.

Maak voor iedereen een print van Psalm 150. Laat één persoon deze tekst hardop voorlezen en luister goed.

Geef de volgende luistervragen mee:

  • Wat zegt deze tekst over God?
  • Wat zegt deze tekst over liturgie?
  • Wat ervaar je als je deze tekst hoort of leest?

Laat iedereen vervolgens 10 tot 15 minuten in de tekst duiken. Dat kan door kernwoorden en -zinnen te onderstrepen en opmerkingen/vragen in de kantlijn te noteren of door bible journaling Pijl naar beneden . Zorg in het laatste geval voor goede materialen (pennen, potloden, gummen) en mooie voorbeelden.

Vraag aan twee of drie mensen wat zij uit de tekst halen.

Ervaren (20 minuten)

God loven kan op veel verschillende manieren. De liturgie in uw gemeente geeft er op een bepaalde manier vorm aan. De volgende oefening is om te onderzoeken of de beweging van de Geest in de gemeente herkend wordt in de huidige liturgie.

Vorm tweetallen, het liefst van mensen van verschillende generaties die elkaar nog niet goed kennen. Ga met elkaar in gesprek over de volgende twee vragen:

  • Wanneer ervaar je de beweging van de Geest in de liturgie?
  • Wanneer ervaar je die beweging juist niet, of ervaar je zelfs dat die geblokkeerd wordt?

Gebruik de tekst van Psalm 150 uit de vorige oefening om het gesprek in te leiden.

Schrijf per tweetal twee ‘Geestrijke ervaringen’ en twee leerpunten op.

Rond de gesprekken na 10 minuten af en verzamel de ervaringen en leerpunten.  

Bewegen (20 minuten)

Welke ervaringen en leerpunten worden vaak genoemd? Wat zou dit kunnen betekenen voor de kerkdienst?

Bespreek deze vragen in groepen van drie tot vijf personen en geef per groep één tot drie concrete ‘beweegpunten’ om eens uit te proberen in de liturgie. Dat kan van letterlijk bewegen - bijv. iedereen gaat eens op een andere plek in de kerk zitten - tot het anders inrichten van de gebeden zijn.

Sluit deze bijeenkomst af met gebed om de heilige Geest. Zij is het die zorgt voor ruimte en beweging in onze liturgie en die ons in vuur en vlam kan zetten om vanuit de kerkdienst de wereld in te gaan om geestrijk te leven.

Samen vieren - een goed gesprek over liturgie
Vieren doe je samen! Daarom is een goed gesprek over liturgie belangrijk. Wat is de kern van en het verlangen achter onze zondagse praktijk in de eredienst? woord&weg moedigt dat gesprek aan. Laat u inspireren door vertrouwde én nieuwe vormen van vieren en praat er eens over in uw gemeente.

Foto: huiskamerviering in Leeuwarden (Yvonne Brandwijk)

Was deze informatie zinvol?
We hebben uw feedback ontvangen, dankuwel!

Om deze pagina verder te verbeteren zijn wij benieuwd waarom u deze pagina wel of niet zinvol vond. U kunt ons helpen door de onderstaande vragen in te vullen.

Mogen we uw contactgegevens voor eventuele verdere vragen? (niet verplicht)

Lees meer over

Het thema Eredienst