Protestantse Kerk
Doorgaan naar hoofdinhoud

360kerk - met het Woord op weg

Kerk-zijn in corona-tijd heeft een niet eerder vertoonde creativiteit op gang gebracht als het gaat om online kerkdiensten. Toch wordt daarin ook iets gemist: interactie. In een kerkdienst waarin mensen fysiek aanwezig zijn wordt de liturgie gekenmerkt door woord en antwoord. In een online viering valt die dynamiek grotendeels weg. Dat kan anders, door offline en online vieren meer met elkaar te verbinden.

Het concept 360kerk (360 graden kerk) brengt deze verbinding tot stand. Dat is ook nodig, zeker nu fysieke vieringen voorlopig nog gecombineerd moeten worden met online uitzending daarvan. Maar buiten dat reikt 360kerk ook een nieuwe manier van samen vieren aan.

360kerk gaat uit van een principe dat in het onderwijs al heel gewoon is: flipping the classroom. Leerlingen bekijken voorafgaand aan de les een opname waarin de docent de inhoud/het thema van de les uitlegt en zijn in de les zelf vooral bezig met verwerking van de lesstof. 360kerk heeft een soortgelijk startpunt: een opname van een ´preek´ die verwerkt wordt in kleine groepjes en gezinnen. Met als mogelijk extra dat die verwerkingen ingrediënten worden voor een ´gewone´ kerkdienst (offline en online), waarmee de cirkel (360 graden) rond is.

De principes van 360kerk

Het concept 360kerk gaat uit van de volgende principes:

  1. participatie in Gods nieuwe wereld: Vieren, ook in een tijd waarin dit grotendeels online moet plaatsvinden, is in essentie een gebeuren waarin je geen toeschouwer maar deelnemer bent en navolger wordt. Het concept 360kerk wil gemeenteleden helpen om deze beweging te maken.
  2. gemeenschap in de kleine groep: Vieren doe je in gemeenschap met anderen. In de 360kerk wordt je zowel offline als online in de kleine groep of het gezin met elkaar verbonden.
  3. hoofd, hart en handen doen mee: Vieren doet als het goed is een appèl op ons hele menszijn, waarin hoofd, hart en handen meedoen. In de verschillende verwerkingsvormen van 360kerk komt dit tot uitdrukking.
  4. een centrale start als verbindend element: 360kerk draagt door de centrale start van het proces in de vorm van een opname van een ´preek´ bij aan onderlinge verbinding en samenhang in de gemeente, juist in een tijd waarin die onder druk staan.
  5. Do It Yourself (DIY): De 360kerk is vooral een concept dat gemeenten zelf kunnen vormgeven, passend bij hun eigen kleur en identiteit, gaven en mogelijkheden. Er kan gebruik gemaakt worden van werkvormen die de Protestantse Kerk aanreikt, maar de nadruk ligt op het aanboren van de eigen creativiteit die in gemeenten aanwezig is.

Hoe werkt het concept?

Voor het goed kunnen laten werken van dit concept heb je 4 rollen nodig: die van inhoudsdeskundige, verantwoordelijke voor verwerking, coördinator en gebruiker. Een persoon kan meerdere rollen tegelijkertijd vervullen, maar een rol kan ook door meerdere personen (bijvoorbeeld een werkgroepje) worden ingevuld. Download hier het overzicht.

Stap 1: maak een preek

Maak op basis van een thema een digitale preek die een aanzet is voor verwerking in groepjes of gezinnen, die ruimte laat voor zelf ontdekken en die alle generaties aanspreekt.

Stap 2: maak werkvormen

Maak bij de preek verschillende werkvormen die hoofd, hart en handen aanspreken. Publiceer deze werkvormen op de website van de gemeente en communiceer over de uitvoering.

Stap 3: ga aan de slag

Kies als kleine groep of gezin met welke werkvom(en) je aan de slag wilt en in welke setting (bijvoorbeeld een huisliturgie) je dat wilt doen.

Stap 4 (optie): Integreer het ´huiswerk´ in een kerkdienst

Integreer verwerkingen van de preek door groepjes en/of  gezinnen in een (offline en online) kerkdienst.

De inhoudsdeskundige

De inhoudsdeskundige (meestal de predikant of kerkelijk werker) is verantwoordelijk voor de inhoudelijke inbreng aan het begin van het proces. Het startpunt van 360kerk is een ´preek´. Het grote verschil met een preek in de setting van een (online en offline) kerkdienst is dat die is ingebed in een min of meer afgerond geheel, de setting van een liturgie met een begin en een einde. In het concept 360kerk heeft de ´preek´ een andere werking. Zo´n ´preek´:

  • is een aanzet om met het Woord op weg te gaan, via vormen van verwerking;
  • laat ruimte voor ´zelf ontdekken´;
  • spreekt alle generaties aan;
  • heeft één duidelijk thema.

Deze ´preek´ wordt opgenomen en vervolgens digitaal gedeeld, in eerste instantie met de verantwoordelijke voor verwerking.

De verantwoordelijke voor verwerking

De verantwoordelijke voor verwerking bedenkt en beschrijft de diverse verwerkingsvormen om met de aangereikte ´preek´ aan de slag te gaan. Het is raadzaam om hier een werkgroepje voor samen te stellen van gemeenteleden met verschillende (creatieve, didactische etc.) vaardigheden. Het zou goed zijn als de inhoudsdeskundige in dit werkgroepje meedoet om voor de verbinding tussen ´preek´ en verwerkingen te zorgen. 

Bij het maken van werkvormen die helpen om de ´preek´ te verwerken is het de kunst om hoofd, hart en handen aan te spreken. Werkvormen die het ´hoofd´ aanspreken faciliteren het onderlinge gesprek (door het formuleren van gespreksvragen) of onderzoek (via opdrachten om iets uit te zoeken). Werkvormen die het ´hart´ raken kunnen bestaan uit het aanreiken van rituelen (zoals voorbede doen met het aansteken van een kaarsje), het schrijven van een gebed, gedicht of lied, het luisteren naar muziek enzovoort. Werkvormen die een appèl doen op de ´handen´ nodigen uit tot in actie komen voor bijvoorbeeld de medemens of schepping. 

Op de websites van Jong Protestant en de Protestantse Kerk staan veel werkvormen beschreven die de verantwoordelijke(n) voor verwerking van de ´preek´ op ideeën kunnen brengen.

De coördinator

De coördinator zorgt ervoor dat de digitale ´preek´ en de daarbij beschreven verwerkingsvormen beschikbaar komen voor kleine groepjes en gezinnen, bijvoorbeeld door deze materialen op de website van de gemeente te plaatsen. Ook verzorgt de coördinator de communicatie naar de gemeente over de uitvoering van het concept 360kerk in een bepaalde periode. 

De gebruikers

In het concept 360kerk zijn kleine groepjes (bestaand of nieuw te vormen) en gezinnen de beoogde gebruikers. Zij kunnen zelf kiezen welke van de aangereikte werkvormen ze willen gebruiken om ´met het Woord op weg te gaan´ en in welke setting ze dat willen doen. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een ´huisliturgie´, waarin de online ´preek´ en de offline verwerking zijn ingebed in een liturgische setting. Daarin kunnen gebeden/voorbede, liederen en symbolische handelingen zoals het aansteken van een kaars een plaats hebben. De vormgeving hiervan kan aan de gebruikers zelf worden overgelaten, maar kan ook als suggestie (digitaal) worden aangereikt door het werkgroepje dat verantwoordelijk is voor de verwerking.

Een 360kerk cyclus

Het concept 360kerk kan via experimenteren beproefd worden. Iedere gemeente zal daar een eigen specifieke vorm voor moeten vinden. Het concept gaat uit van een bepaalde cyclus die ingebed kan worden in het reguliere gemeente-zijn. Een cyclus zou bijvoorbeeld een periode van 4 weken kunnen beslaan. In week 1 wordt dan de ´preek´ voorbereid en opgenomen, in week 2 worden de verwerkingsvormen uitgewerkt, in week 3 worden ´preek´ en verwerkingsvormen op de website geplaatst en wordt de gemeente hiervan op de hoogte gesteld. In week 4 tenslotte gaan kleine groepjes en gezinnen hiermee aan de slag. Zo zou je als gemeente door het jaar heen een aantal van deze cycli kunnen uitvoeren.

Eerder in dit artikel is als mogelijk extra bij dit concept genoemd dat de verwerking van de ´preek’ door kleine groepjes en gezinnen ingrediënten zouden kunnen zijn voor een ´gewone´ kerkdienst (offline en online). Dat zou bijvoorbeeld een themadienst kunnen zijn die volgt op deze cyclus. In zo´n dienst zou bijvoorbeeld een gebed en/of lied dat in een bepaald groepje is geschreven, een filmpje van een activiteit die ondernomen is en/of een ervaring van een deelnemer aan een gesprek of ritueel een plek kunnen krijgen. Daarmee wordt de ´gewone´ viering verrijkt door de inbreng van gemeenteleden die in de periode voorafgaand aan deze viering al actief met het thema daarvan op weg zijn gegaan. Op die manier gaat het concept 360kerk zijn naam echt eer aan doen.

Aan de slag

Er wordt in sommige gemeenten al met (elementen uit) het concept 360kerk geëxperimenteerd. Maar voor veel gemeenten zal deze benadering nieuw zijn. Om gemeenten daarin wat op weg te helpen reiken we een voorbeeld van een verwerking van een ´preek´ aan. Wij willen gemeenten aanmoedigen om met het concept 360kerk te gaan oefenen en hun ervaringen met ons te delen (via j.terbeek@protestantsekerk.nl). Op deze manier leren wij ook weer en kunnen we het concept verder uitwerken en verfijnen. 

Auteurs

Egbert van der Stouw en Johan ter Beek - specialisten Ondersteuning Gemeenten

Was deze informatie zinvol?
We hebben uw feedback ontvangen, dankuwel!

Om deze pagina verder te verbeteren zijn wij benieuwd waarom u deze pagina wel of niet zinvol vond. U kunt ons helpen door de onderstaande vragen in te vullen.

Mogen we uw contactgegevens voor eventuele verdere vragen? (niet verplicht)