Pastoraat bij actieve levensbeŽindiging

Eťn op de drie predikanten van de Protestantse Kerk in Nederland heeft ervaring met pastoraat rond actieve levensbeŽindiging: euthanasie, hulp bij zelfdoding of suÔcide.

Uit onderzoek blijkt dat zij zich voldoende toegerust voelen op dit gebied. Tegelijkertijd hebben zij behoefte aan extra ondersteuning rond dit thema.

De werkgroep Pastoraat en gezondheidszorg van de Protestantse Kerk heeft samen met een aantal predikanten die deelnamen in een klankbordgroep rond dit thema deze pagina samengesteld. Voor predikanten, door predikanten.

Hoe ga je tijdig in gesprek over sterven?

De stuurgroep Passende zorg in de laatste levensfase van de artsenfederatie KNMG heeft het rapport 'Niet alles wat kan, hoeft' geschreven. Naar aanleiding van dit rapport heeft ds. Simone Visser, ziekenhuispredikant/geestelijk verzorger in het St. Antoniusziekenhuis te Nieuwegein, een interkerkelijke/oecumenische bijeenkomst in haar plaatselijke gemeente georganiseerd met als thema 'Hoe ga je tijdig in gesprek over sterven?'. Haar materiaal deelt ze graag met anderen. Ter inspiratie om wellicht een soortgelijke bijeenkomst te organiseren.

Ds. Aart Mak (MomenTaal/Kerk zonder Grenzen) begeleidt veel mensen die met de dood te maken krijgen. Hij deelt vanuit zijn ervaring met het thema 'voltooid leven' een aantal aanbevelingen voor kerkelijk werkers en predikanten.

Beeldvorming rond opvattingen predikanten 

Hoe ga je als predikant om met verkeerde beeldvorming rond opvattingen van predikanten? In de klankbordbijeenkomst over dit onderwerp bleek dat predikanten er soms tegenaan lopen dat mensen er automatisch vanuit gaan dat de predikant tegen actieve levensbeëidinging is en dat je dus maar beter niet met hem of haar hierover kunt spreken. Ook ds. Richard Vissinga (Enschede) herkent dit. Hij heeft de volgende eenvoudige, maar doeltreffende tip, als het gaat om het corrigeren van de verkeerde beeldvorming rond vermeende opvattingen van predikanten. 

Vissinga: "In een gesprek rond lijden en sterven zal ik op een gegeven moment altijd het volgende zeggen: Er leeft bij mensen binnen en buiten de kerk de indruk, dat de kerk tegen actieve levensbeëindiging is. Voor de Rooms-Katholieke Kerk is dat inderdaad zo, maar binnen de Protestantse Kerk ligt dat veel genuanceerder. Dat geldt zowel voor abortus als voor euthanasie. Als actieve levensbeëindiging in welke vorm dan ook voor u geen optie is, dat heb ik daar begrip en respect voor. Maar mocht u met mij willen spreken over de mogelijkheid van een zelfgekozen en waardig levenseinde, dan wil ik daarin graag met u meedenken. Het lijkt mij goed dat u van mij weet, dat ik niet principieel tegen euthanasie ben, maar dat ik daar onder bepaalde voorwaarden 'mijn zegen' aan kan geven."

Pastorale training

Predikanten en Geestelijke Verzorgers worden voortdurend met vragen rondom het levenseinde geconfronteerd. De vergrijzing maakt dat we steeds ouder worden, de medische technologie dat hoogbejaarde ouderen steeds langer blijven leven, ook als het leven ernstig aan kwaliteit verliest. Voltooid leven, hulp bij zelfdoding, euthanasie – het sterven overkomt ons niet meer alleen, maar wordt een gebeuren waarin verantwoordelijke medische en maatschappelijke beslissingen moeten worden genomen. Hoe sta je daarin als pastor? Wat is je rol, maar ook: wat is je opstelling? Hoe stel je je op als iemand uit je wijk of afdeling om euthanasie vraagt of zegt ‘klaar met leven’ te zijn en dood te willen? Hoe begeleid je mensen zo naar het einde toe, dat ze tot het laatste toe als levende worden gezien en bejegend? Een cursus in drie dagen.

Spreken van de kerk

Leven in Gods hand - Ds. René de Reuver
"Ons leven ligt in Gods hand. Daar spreekt overgave uit. Dat is de grote vraag: ben jij diegene die de regie over alles in eigen hand neemt, of ken je iets van overgave?" Lees hier het hele interview in Dagblad Trouw (maandag 5 februari 2018)

Bieden van kwalitatieve ruimte - Carlo Leget
"Wat kan de kerk betekenen voor een samenleving, die meer dan elders ter wereld van God los lijkt te zijn, als het gaat om de vragen rond het levenseinde? Het antwoord is eenvoudig wat mij betreft: het bieden van een kwalitatieve ruimte, die mensen ondersteunt in het nadenken over die vragen." Een bijdrage van Carlo Leget in ‘Van het begin en van het einde’ van de Oud-Katholieke Kerk. Carlo Leget (Vught, 1964) is hoogleraar Zorgethiek en geestelijke begeleidingswetenschappen en bijzonder hoogleraar Palliatieve zorg aan de Universiteit voor Humanistiek. Hij heeft zich vooral gericht op ethiek en spiritualiteit in de palliatieve zorg.

Hoe organiseer in de gemeente een gesprek over voltooid leven?
Voltooid leven is een actueel en tegelijkertijd kwetsbaar thema. Het raakt aan de grote vragen van leven en geloof. Juist daarom organiseren veel gemeenten een bijeenkomst rond dit thema. Zo ook in Ermelo, Doorwerth en Noordlaren. Lees hier hun verhaal en bekijk de praktische tips van deze gemeenten.

Woorden bij afscheid

Annie J. Hasker, Geestelijk verzorger en ethicus, deelt woorden van afscheid zoals die gebruikt worden in het Isala Ziekenhuis in Zwolle. 

Praktisch

Ter verdieping

Literatuur

  • Belder, J. Mijn leven voltooid?, Jongbloed, 2018
  • Raad van Kerken, Nu ik oud word. Februari 2018.
  • Woord&Dienst, themanummer. Maart 2017.
  • Leget, C.: Van levenskunst tot stervenskunst. Over spiritualiteit in de palliatieve zorg, Lannoo, 2016.
  • Wijngaarden, E. van: Voltooid leven. Over leven en willen sterven, Atlas Contact, 2016.
  • T. Boer en D. Mul (redactie): Lijden en volhouden (Lindeboomreeks 19), Amsterdam 2016.
  • Woude, A. van der: Als de dood. Trage vragen in het euthanasiedebat, Zoetermeer 2015.
  • G. Kramer-Hasselaar en R. Vissinga (redactie): Pastoraat bij sterven en rouw. Handreiking voor bezoekmedewerkers, Utrecht 2015.
  • Gawande, A.: Being mortal, illness, medicine and what matters in the End. Boek en film over hoe hij als arts het ouder worden en sterven bespreekbaar maakt. 2014
  • Albom, M.: Mijn dinsdagen met Morrie. Over gesprekken tussen een jonge en een oude man over het onder ogen zien van het naderend sterven. 2014
  • Leget, C.: Ruimte om te sterven. Een weg voor zieken, naasten en zorgverleners, TerraLannoo, 2012.
  • Keirse, M: Later begint vandaag. Antwoorden over de laatste levensfase, palliatieve zorg en euthanasie. 2011. 
  • H. Paul en W. de Braal (redactie): Dood voor onze ogen. Leven in het licht van de eeuwigheid, Utrecht 2011.
  • Berger, K. (e.a.): De dood leeft! Denken over na de dood en ons leven vóór de dood, Kampen 2010.
  • Lange, F. de, Waardigheid. Voor wie oud wil worden, Amsterdam 2010.
  • The, A.: Verlossers naast God. Over dokters en euthanasie in Nederland (2009) 
  • The, A en Linssen, C.: In gesprek met de palliatieve patiënt. Een werkboek voor professionals in de gezondheidszorg om het gesprek aan te gaan met alle betrokkenen over het levenseinde. (2008)
  • Leget, C.: Van levenskunst tot stervenskunst. Over spiritualiteit in de palliatieve zorg, Tielt 2008.
  • Tolstoj, L.: De dood van Ivan Iljitsj. Beroemd boek over de eenzaamheid van Ivan in zijn ziekzijn en uiteindelijke dood. Niemand heeft met hem het gesprek durven aangaan over kwetsbaarheid, ziekte en sterven. Dit boek wordt door artsen aangehaald in hun reflectie op communicatie over sterven (bijvoorbeeld in het boek Being Mortal door Atul Gawande) (1881 en vertaling 2007).
  • Lange, F. de: De mythe van het voltooide leven. Over de oude dag van morgen, Zoetermeer 2007.

Films

  • Mar Adentro
    Patiënt lijdt in zijn eigen ogen een mensonwaardig bestaan; hij ligt op bed en kijkt uit het raam. Hij vraagt aan artsen om hulp om het leven te beëindigen. Uiteindelijk heeft een vriendin de moed om op zijn vraag in te gaan.
  • Amour
    Mooie aangrijpende film over hoe het leven van een ouder echtpaar onder druk komt te staan wanneer de echtgenote als gevolg van een herseninfarct niet meer in staat is om verder te gaan met haar oude leven. Ze kan niet meer pianospelen, is afhankelijk van dagelijkse zorg. Communicatie met familie en met hulpverleners is moeizaam. In alle eenzaamheid neemt haar echtgenoot een onomkeerbare beslissing. Film appelleert aan het verstaan van nood.