Protestantse Kerk
Doorgaan naar hoofdinhoud
Tagline Vindplaats van geloof, hoop en liefde

‘Een concert wordt liturgie’

Na een zware burn-out besloot Bas Ramselaar in 2007 te stoppen met concerten. Hij legde zich toe op dirigeren en zangonderwijs. Maar sinds vorig jaar zingt hij de Christuspartij in de Matthäus Passion. Het komt recht uit zijn hart.

‘Als muzikant kom ik met verschillende geloofsrichtingen, kerken en liturgieën in aanraking. Ook in mijn persoonlijk leven heb ik ‘geloofsprongen’ gemaakt. Ik weet nu dat de religieuze verschillen tussen kerken klein zijn en dat de grootste gemene deler Jezus Christus is, die ons uitnodigt aan zijn maaltijd deel te nemen.

Dat is ook de kern van de Matthäus Passion. Het gaat om de instelling van het Heilig Avondmaal. Neem, eet, dit is mijn lichaam, zegt Christus, jullie mogen allemaal deelnemen. In het drama van het lijdensverhaal wordt het weleens vergeten, maar die instellingswoorden beloven de opstanding. Het is de langste tekst die de Christuspartij heeft. Bach heeft deze op de vleugels van een lied geschreven! Het is als het ware een aria geworden, terwijl deze partij verder vooral recitatieven heeft. Anders dan in de andere gedeelten komt er een concertante begeleiding van violen bij, een stralend aureool, zoals je op oude schilderijen rond het hoofd van Christus ziet afgebeeld.’

Erbij horen

‘Ik denk dat de Matthäus veel mensen aanspreekt omdat er een groeiende behoefte is om weer aan te haken bij een belangrijk religieus feest. Je ziet dat ook bij de kerstnachtdiensten. Mensen willen erbij horen. Aan de andere kant is het voor sommigen iets dat er ‘nou eenmaal bij hoort’. Ik heb dat ervaren in Naarden waar de jaarlijkse Matthäus bijna een hype is en wordt bezocht door politici en beroemde acteurs. Fantastische kerk, prachtig orkest en koor, maar je merkt aan alles dat een deel van het publiek vooral consumeert. In de pauze wordt er lekker gegeten en gedronken en bij aanvang van deel twee ruik je de alcoholwalm in de kerk. Daar zitten vaak mensen die gezien willen worden.

Liever zing ik dan in een kleine setting, zoals twee jaar geleden in het Zeeuwse Kapelle, waar de toehoorders met het boek op schoot de uitvoering volgden. Dan ben je als uitvoerende dienstbaar aan het evangelie. Samen herschep je een monument. Dat is trouwens ook een reden waarom mensen komen, net zoals ze naar de Nachtwacht van Rembrandt gaan kijken. Het is tijdloze kunst. De Matthäus Passion hoeft wat mij betreft dan ook niet per se in een kerk te worden uitgevoerd. Als je het vanbinnen voelt, kun je het overal beleven. Wat dacht je van de bijna kathedrale stationshal van Antwerpen? Waarom zou het niet dáár kunnen? Lijkt me schitterend!’

Huilende ziel

‘Waarom vooral Erbarme dich zo populair is geworden, is me eerlijk gezegd ontgaan. Maar is dat erg? De 40ste symfonie van Mozart was ook een tijd enorm ‘in’, net als het deel uit de orgelsymfonie van Saint-Saëns dat een tophit werd. In de Matthäus is deze aria een kantelpunt. Het is de Petrus-episode en het gaat over leugen en spijt. Lucas beschrijft zo mooi hoe Jezus zich omdraait na de verloochening en Petrus aankijkt. Petrus huilt bitter. Heer, ontferm u over mij, wat heb ik gedaan? Hij schreeuwt het uit. De vioolsolo is een uitbeelding van de huilende ziel. Geen wonder dat dit mensen raakt, Petrus staat zo dicht bij ons met zijn getwijfel en getob. Als uitvoerende is het zaak om jezelf er niet in te verliezen. Natuurlijk zing je met je hart, maar je hoort dienstbaar te zijn aan de muziek van de grote componist. De emoties laat je bij de toehoorders. Dit was een van de wijze lessen van mijn zangpedagoog en coach Aafje Heynis.’

Ontroering

‘Bijna het mooiste wat je als bas kunt zingen, is het recitatief Am Abend, da es kühle war. Pure poëzie, bijna profetisch. We hebben net de vraag gehad om Christus te mogen begraven en daarna verstilt alles. Het is avond, het begin van de sabbat, het begin van Stille Zaterdag. En dan komt, in de tekst van Picander, de duif terug: Am Abend kam die Taube wieder und trug ein Ölblatt in dem Munde. Het is de duif uit Matteüs 3, als Jezus door Johannes wordt gedoopt. Het is ook de duif uit Genesis 8, van Noach en de ark. Zo grijpt alles in elkaar. Voor mij als zanger is het elke keer nieuw. Een concert overstijgt zichzelf en wordt liturgie. Stem is emotie. Het allerergste lijkt mij dat je als mens je stem verliest.

Die ontroering, die schoonheid wil je doorgeven aan volgende generaties. Het is natuurlijk vooral aan de ouders om hun kinderen niet alleen naar hockey of paardrijles te sturen maar ook naar muziekonderwijs. Muziek verdiept. Zingen is niet alleen gezond voor het lichaam maar ook voor de geest.
Vorig jaar heb ik in Den Helder een kinder-Matthäus gedaan! Het was een geweldige uitvoering van ongeveer een uur, met een oud-docent als verteller in plaats van een tenor-evangelist. Leerlingen van de hogere groepen zongen de koralen en in de koren. Een paar solisten en ik zongen de aria’s en voegden ons in het koor. Verschillende basisscholen hebben er maanden aan gewerkt. Ik weet zeker dat die kinderen dit bijzondere concert nooit meer zullen vergeten.’

Bas Ramselaar
Bas Ramselaar (1961) studeerde aan het Utrechts Conservatorium en bij Frans Schouten en Aafje Heynis. Hij was jarenlang lid van het Nederlands Kamerkoor en het solistenensemble van de Nederlandse Bachvereniging. Ook was hij artistiek leider en dirigent van verschillende gezelschappen, onder meer de Bach Cantorij Baarn & Orkest en het Vocaal Ensemble Pur Sang in Den Bosch. Op 17 maart 2018 vertolkt hij de Christus-partij in de Johannes Passion van J.S. Bach​, ​om 19.30 uur in de Adventskerk in Alphen aan de Rijn.

Tekst: Ella Weisbrod

Dit artikel komt uit het februarinummer van woord&weg. Vraag hier heel eenvoudig een proefnummer aan.

Lees meer over

Het thema Pasen