Lutherkenner Sabine Hiebsch: ‘Soms moet je tegendraads durven denken’

‘Niemand heeft het gezag over de betekenis van de Schrift. De mens wordt telkens opnieuw geroepen om zelf na te denken.’ Aldus Sabine Hiebsch, bijzonder hoogleraar aan de Theologische Universiteit Kampen.

Hoe kijkt u terug op een jaar vol activiteiten rondom Luther en Reformatie?
‘Wat mij geraakt heeft was de gretigheid waarmee de mensen kennis opdeden en openstonden voor het stellen van persoonlijke vragen. Daardoor leerde ik opnieuw naar Luther kijken door de ogen van de vraagstellers. Ook bijzonder waren de internationale conferenties die je dwongen uit je comfortzone te stappen en je expertise uit te bouwen. We ontmoetten niet alleen kerkhistorici maar ook specialisten uit andere disciplines, zoals kunst en literatuur. Daar kan ik veel van leren.’

Welke kennis wilt u als bijzonder hoogleraar vooral overdragen?
‘Luther was heel sterk een contextueel theoloog: wanneer is een tekst geschreven en aan wie gericht. Het is heel spannend om te bestuderen wat er in die periode nog meer gebeurde en de inbedding serieus te nemen. In de lijn van Lutheronderzoekers Kooiman en Boendermaker heb ik een methode opgebouwd waarin ook zijn niet-academische geschriften een plaats krijgen, zoals correspondentie, tafelgesprekken en preken. Ik vind het belangrijk studenten vertrouwd te maken met de verschillende genres van zijn denken. Luther heeft heel helder weten te verwoorden waar het voor hem om ging. Dat sprak in zijn tijd veel mensen aan en het is nog steeds interessant. Want de verbindende factor in zijn werk is dat hij bewust zichzelf liet zien, ook zijn zwaktes. In een preek over Lea en Rachel zei hij bijvoorbeeld dat hij begreep hoe zij zich moeten hebben gevoeld toen ze het huis van hun vader moesten verlaten. Zo voelde hij zich toen hij de katholieke kerk achterliet. Ik wil de studenten laten zien dat Luther altijd twijfels bleef kennen en die ook uitte. Hopelijk kan mijn bijdrage over Luther in Kampen ook helpen om de eigen gereformeerde context en traditie beter te begrijpen. Het kennen van je eigen traditie en het spreken daarover is de basis voor verbinding.’

Zouden wij meer een voorbeeld moeten nemen aan het revolutionaire van Luther?
‘Revolutie betekent oorspronkelijk omwenteling en dat wilde Luther bereiken binnen zijn kerk. Maar dat liep dus anders. Wij kunnen leren van zijn moed om misstanden in een kerk te benoemen. Misschien was hij een klokkenluider avant la lettre. Meestal wordt zo iemand niet erg gewaardeerd. Begrijpelijk, want hij zaagt aan de poten van de gevestigde orde. Maar kerkzijn – afhankelijk van context en tijd – is wel degelijk de moed hebben om zaken te benoemen. Denk aan de kwestie van seksueel misbruik binnen de Rooms-Katholieke Kerk. En aan Latijns-Amerika en de bevrijdingstheologie. Soms moet je tegendraads durven denken. Het klinkt zo simpel hè, zelfstandig denken, maar dat is wat van ons wordt gevraagd. De kerk kan zeker van Luther leren de dynamiek te zien van de enkeling die voor God staat. En ook het telkens opnieuw bevragen wat het Woord betekent. Niemand heeft het gezag om te bepalen hoe over theologische kwesties moet worden gedacht. Ook de kerk is geen gezaghebber over de betekenis van de Schrift. De mens wordt telkens opnieuw geroepen om zelf na te denken.’

Is dit het belangrijkste van kerkzijn: opnieuw luisteren naar mensen met een ander geluid?
‘Dat hoort er zeker bij. Maar kerkzijn betekent vooral dat je een gemeenschap van gelovigen bent, gericht op de maatschappij, breed en internationaal georiënteerd, onderdeel van een wereldgemeenschap. Oecumene is meer dan de verbinding met andere protestantse kerken.’

Hoe ziet u de plannen voor Kerk 2025?
‘Het gaat om een visie op kerkzijn vanuit theologische kennis op een historisch fundament. De kerk is geen bedrijf of vereniging, dus je kunt niet puur vanuit rendementsdenken handelen. Natuurlijk moet je je eerlijk uitspreken als financiële problemen nopen tot het maken van andere keuzes, maar verder moet je nadenken over hoe je omgaat met de inhoud van kerkzijn. Back to basics betekent dat we genoeg kennis van traditie en geschiedenis nodig hebben om terug te gaan naar die basis. Als dat niet zo is, krijgen we een kwestie als die rond het zegenen of inzegenen van levensverbintenissen. Zonder kennis van de ontstaansgeschiedenis van ordinantie 5.4 ontstaat een strijd over formuleringen.’

De estafettevraag van Ron van der Spoel is: Wat zou Luther zeggen als ik hem zou vragen mij te leren bidden?
‘Dat is een belangrijk thema en Luther heeft daar mooie dingen over gezegd. Onlangs heb ik voor een nieuwe bundel twee teksten van Luther over dit vraagstuk vertaald en ingeleid. De eerste is een kort troostbriefje voor christenen, geschreven rond 1540. Hierin schrijft hij dat ieder mens – dus ook hijzelf – in zijn of haar leven dikwijls niet weet hoe hij moet bidden en ook de overtuiging kan hebben het niet waard te zijn dat God het gebed verhoort. Luther maakt in acht punten duidelijk dat die waarde niet uit jezelf komt. Je hebt die gekregen van God omdat Hij ervoor heeft gekozen jou te scheppen. Daarom ben je dus waardig. God draagt je op dit te geloven.
Het tweede geschrift is een soort pedagogisch stappenplan voor het bidden. Daarin zegt hij onder meer dat het belangrijk is je te oefenen in het gebed. Ook hier spreekt Luther weer uit eigen ervaring. Hij adviseert dat je er een tijd en plek voor moet uitkiezen omdat het er anders niet van komt. Zo herkenbaar!’

In ’t kort
Prof. dr. Sabine Hiebsch studeerde theologie in Parijs, Tübingen, Amsterdam en Bonn. Ze was als onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Utrecht, was lid van diverse synodes en van het generale college voor de kerkorde. Ze is nu bijzonder hoogleraar op de Kooiman-Boendermaker leerstoel voor Luther en de geschiedenis van het (Nederlandse) lutheranisme aan de Theologische Universiteit in Kampen. Rond haar inauguratie dit voorjaar zal haar boek Luther voor leken verschijnen bij Uitgeverij Vuurbaak.

Dit artikel komt uit het maartnummer van woord&weg. Vraag hier heel eenvoudig een proefnummer aan. 

Terug naar overzicht